Urbanizatsiya va shahar iqtisodiyoti
Urbanizatsiya aholining shaharlarga siljishi bo'lib, shaharning kuchi zichlik va to'planish samarasidan kelib chiqadi. Mehnat bozori hamda yer narxi qonuniyatlari yoritiladi.
Aholining shaharga siljishi
Urbanizatsiya deganda aholining qishloq joylardan shaharlarga ko'chib, shahar aholisi ulushining ortib borishi tushuniladi. Bu siljishning asosiy sababi ish o'rni, daromad imkoniyati va xizmatlarga yaqinlik hisoblanadi. Qishloq xo'jaligida unumdorlik oshgani ham ishchi kuchining boshqa tarmoqlarga o'tishini osonlashtiradi.
Jarayon ko'p hududlarda sanoat va xizmat sohalarining o'sishi bilan bir vaqtda kechgan. Shu bois urbanizatsiya odatda tarmoq tarkibidagi siljish bilan birga qaraladi.
Zichlik va to'planish samarasi
Shaharning iqtisodiy kuchi asosan zichlikdan kelib chiqadi. Ishlab chiqaruvchi, ta'minotchi va xaridor bir joyda to'planganda transport xarajati kamayadi, aloqa tezlashadi va bilim almashinuvi jadallashadi. Bu qulayliklar to'planish samarasi deb ataladi.
Aynan shu samara katta shaharlarda unumdorlikning nisbatan yuqori bo'lishini tushuntiradi. Yaqinlik tufayli yangi g'oya va usullar ham tezroq tarqaladi.
Mehnat bozorining shakllanishi
Shaharda turli kasb va malakadagi ko'p sonli ishchi to'planadi, korxonalar esa keng tanlov oladi. Bunday chuqur bozorda ish va ishchi bir-birini topishi osonlashadi, mos kelmaslikdan yuzaga keladigan yo'qotish kamayadi. Ixtisoslashgan kasblar ham yetarli talab topa oladi.
Shu sababli tor sohadagi mutaxassislar ko'pincha yirik shaharlarda to'planadi.
Yer narxi va joylashuv qiymati
Shahar yeri chekli bo'lgani uchun unga bo'lgan talab narxda aks etadi. Markazga yaqin joy qulaylik bergani sababli qimmatroq baholanadi va narx markazdan uzoqlashgan sari pasayib boradi. Shu bosim binolarning balandligi va zich qurilishini rag'batlantiradi.
Joylashuvdan kelib chiqadigan qiymat farqi shahar tuzilishini shakllantiruvchi asosiy kuchlardan biridir.
Infratuzilma yuklamasi
Aholi zichligi ortishi bilan yo'l, suv ta'minoti, kanalizatsiya va energiya tarmoqlariga tushadigan yuk ham oshadi. Infratuzilma o'sishdan orqada qolsa, tirbandlik, navbat va xizmat sifatining pasayishi kabi qiyinchiliklar yuzaga keladi. Bunday xarajatlar to'planish qulayliklarini qisman kamaytiradi.
Shahar iqtisodiyoti aynan shu foyda va xarajat muvozanatini o'rganadi. Muvozanat buzilganda o'sishning o'zi qulaylikni kafolatlamay qo'yadi.
Shahar va atrof hudud aloqasi
Shahar o'z chegarasi bilan chegaralanmaydi, u atrofdagi hudud bilan doimiy almashinuvda bo'ladi. Atrofdan oziq-ovqat, xomashyo va ishchi kuchi keladi, shahardan esa xizmat, texnologiya va bozor imkoniyati tarqaladi. Ushbu aloqa mustahkam bo'lganda ikkala tomon ham yutadi.
Shuning uchun hududiy rejalashtirishda shahar va uning atrofi ko'pincha yagona tizim sifatida qaraladi. Transport aloqasining sifati esa bu tizimning qanchalik yaxlit ishlashini belgilaydi.