Kredit va foiz stavkasi tushunchasi

Qarz munosabatining mohiyati

Kredit bir tomon mablag'ni ikkinchi tomonga vaqtincha foydalanishga berib, uni belgilangan muddatda qaytarib olishga kelishadigan munosabatdir. Uning asosiy belgilari muddatlilik, qaytarish majburiyati va foydalanish uchun haq to'lash hisoblanadi. Shu uch shart kreditni oddiy sovg'a yoki tekin yordamdan ajratib turadi.

Kredit orqali bugungi ehtiyoj kelajakda kutilayotgan daromad hisobiga qondiriladi, ya'ni iste'mol yoki xarajat vaqt bo'ylab siljitiladi.

Foiz nima uchun to'lanadi

Foiz pulni vaqtincha boshqa tomonga berish evaziga olinadigan haqdir. U qarz beruvchining o'z mablag'idan foydalanish imkonini yo'qotgani, kutish muddati hamda qaytarilmaslik ehtimoli uchun qoplama bo'lib xizmat qiladi. Shuning uchun foiz ko'pincha vaqt va tavakkalning narxi deb ta'riflanadi.

Agar haq umuman to'lanmasa, mablag'ni uzoq muddatga boshqa tomonga joylashtirishga rag'bat yo'qoladi va qarz taklifi qisqaradi.

Stavkani belgilaydigan omillar

Stavka darajasiga iqtisodiyotdagi umumiy pul sharoiti, muddatning uzunligi va qarz oluvchining ishonchliligi ta'sir qiladi. Uzoq muddat hamda yuqori noaniqlik odatda yuqoriroq haq bilan qoplanadi. Garov mavjudligi esa tavakkalni kamaytirgani uchun shartlarni yumshatishi mumkin.

Shu bois bir xil miqdordagi mablag' turli qarz oluvchiga turlicha shartlarda taklif qilinadi. Bunday tabaqalanish tavakkalni baholash natijasi hisoblanadi.

Nominal va real stavka farqi

E'lon qilingan stavka nominal deb ataladi va u pul birligida ifodalangan yalang'och ko'rsatkichni bildiradi. Real stavka esa narxlar o'sishi hisobga olingan holdagi haqiqiy yukni aks ettiradi. Narxlar tez ko'tarilgan sharoitda nominal stavka yuqori bo'lsa ham, real yuk ancha past bo'lishi mumkin.

Shu farqni tushunish qarz munosabatining haqiqiy qiymatini baholashda muhim ahamiyatga ega.

Qaytarish jadvali va yuk

Kredit odatda muntazam to'lovlar orqali qaytariladi va har bir to'lov asosiy qarz hamda foiz qismidan iborat bo'ladi. Muddat cho'zilganda bir martalik to'lov kichrayadi, ammo umumiy foiz yuki ortadi.

Shuning uchun muddat bilan to'lov hajmi bir-biriga bog'liq ko'rsatkichlar sifatida qaraladi. Qaytarish qobiliyati esa daromadning barqarorligi bilan chambarchas bog'lanadi.

Kreditning iqtisodiyotdagi vazifasi

Kredit vaqtincha bo'sh turgan mablag'ni ular zarur bo'lgan sohalarga yo'naltiradi. Shu yo'l bilan ishlab chiqarishni kengaytirish, uy-joy qurish va uzoq muddatli loyihalarni moliyalashtirish imkoniyati paydo bo'ladi.

Ayni paytda haddan tashqari kengaygan qarz yuki butun iqtisodiyot uchun zaiflik manbaiga aylanishi mumkin. Shu sababli kredit hajmining o'sishi mo'tadillik nuqtai nazaridan kuzatib boriladi.