Yalpi ichki mahsulot nimani ko'rsatadi
Iqtisodiyot hajmini o'lchaydigan asosiy ko'rsatkich qanday hisoblanishi va u nimalarni qamramasligi izohlanadi. Nominal hamda real hajm farqi alohida tushuntiriladi.
Ko'rsatkichning umumiy ma'nosi
Yalpi ichki mahsulot muayyan hudud chegarasida belgilangan davr ichida ishlab chiqarilgan yakuniy tovar va xizmatlarning umumiy bozor qiymatini bildiradi. Bu ko'rsatkich iqtisodiyot hajmini bitta raqamda ifodalashga xizmat qiladi. Oraliq mahsulotlar takroriy hisobning oldini olish uchun unga kiritilmaydi.
Shu tarzda u iqtisodiy faollikning eng keng tarqalgan umumiy o'lchovi sifatida qaraladi. Ko'rsatkich hududda kim tomonidan ishlab chiqarilganidan qat'i nazar hisobga olinadi.
Hisoblashning uch yondashuvi
Ko'rsatkichni ishlab chiqarish, daromad va xarajat tomonidan hisoblash mumkin. Ishlab chiqarish yondashuvida sohalar yaratgan qo'shilgan qiymat jamlanadi, daromad yondashuvida ish haqi va foyda kabi tushumlar qo'shiladi, xarajat yondashuvida esa iste'mol, investitsiya hamda tashqi savdo natijasi hisobga olinadi.
Uch usul ham nazariy jihatdan bir xil natijaga olib kelishi kutiladi. Amalda esa hisob usullaridagi farqlar tufayli kichik chetlanishlar yuzaga kelishi mumkin.
Nominal va real hajm farqi
Nominal ko'rsatkich joriy narxlarda hisoblanadi, shuning uchun narxlar o'sganda u ishlab chiqarish kengaymasa ham ortishi mumkin. Real ko'rsatkich esa narx o'zgarishi ta'siridan tozalanadi va haqiqiy hajm dinamikasini aks ettiradi. Iqtisodiy o'sishni baholashda aynan real ko'rsatkich qo'llaniladi.
Ikkalasi o'rtasidagi farq narx darajasining o'zgarishini bilvosita ko'rsatib beradi. Taqqoslash uchun ma'lum bir davr asos sifatida tanlab olinadi.
Aholi jon boshiga hisoblangan qiymat
Umumiy hajm mamlakat kattaligiga bog'liq bo'lgani uchun taqqoslashda aholi soniga bo'lingan ko'rsatkich ishlatiladi. U o'rtacha turmush darajasi haqida taxminiy tasavvur beradi.
Biroq o'rtacha qiymat daromadlarning qanday taqsimlanganini ko'rsatmaydi, shu bois u yolg'iz ishlatilganda chalg'itishi mumkin. Shu sababli tahlilda taqsimotni aks ettiruvchi qo'shimcha o'lchovlar ham qo'llaniladi.
Ko'rsatkich qamramaydigan jihatlar
Bozordan tashqarida bajariladigan uy mehnati, ko'ngilli faoliyat va rasmiy hisobga tushmaydigan ishlar bu o'lchovga kirmaydi. Shuningdek u atrof-muhitga yetkazilgan zarar, bo'sh vaqt hajmi va xizmatlar sifatini hisobga olmaydi.
Shu sababli iqtisodiy farovonlikni baholashda unga qo'shimcha ko'rsatkichlar bilan birgalikda qaraladi.
Iqtisodiy tahlildagi o'rni
Shunga qaramay bu ko'rsatkich iqtisodiy siklni kuzatish, byudjetni rejalashtirish va turli davrlarni taqqoslashda keng qo'llaniladi. Uning uzoq davom etgan pasayishi odatda iqtisodiy tanazzul belgisi sifatida talqin qilinadi.
O'sish esa ish o'rinlari va daromadlarning kengayishi bilan bog'lanadi, biroq bu bog'liqlik avtomatik emas. Natijaning jamiyatga qanday yetib borishi taqsimot mexanizmlariga bog'liq bo'ladi.