Narx qanday belgilanadi
Narx birov tomonidan tayinlanmaydi, u xaridor va sotuvchi qarorlari to'qnashuvidan kelib chiqadi. Maqolada talab, taklif, muvozanat nuqtasi va narxning axborot vazifasi tushuntiriladi.
Narxning bozordagi vazifasi
Narx β tovar yoki xizmatning pul bilan ifodalangan qiymati hisoblanadi. U shunchaki raqam emas, balki bozordagi barcha ishtirokchilarga yo'naltirilgan qisqa axborot vazifasini bajaradi. Xaridor ham, sotuvchi ham o'z qarorini aynan shu ko'rsatkichga qarab qabul qiladi.
Shu sababli narx bozor tilining eng ixcham shakli sifatida qaraladi. Uning o'zgarishi ortida doim biror sabab yotadi.
Talabning narxga bog'liqligi
Odatda narx ko'tarilganda xaridorlar sotib olish miqdorini kamaytiradi yoki arzonroq muqobil qidiradi. Narx tushganda esa ayni tovarni olishga tayyor insonlar soni ortadi. Bu bog'liqlik talab qonuni sifatida ifodalanadi.
Ammo bu bog'liqlikning kuchi har bir tovarda bir xil bo'lmaydi. Zaruriy mahsulotlarga talab narx o'zgarsa ham nisbatan barqaror qoladi.
Taklif tomonidan qaraladigan chegara
Sotuvchi uchun narx ishlab chiqarish xarajatini qoplashi shart. Xarajatdan past narxda uzoq muddat faoliyat yuritib bo'lmaydi, shuning uchun xarajat darajasi narxning quyi chegarasini belgilaydi. Narx ko'tarilgan sari esa ishlab chiqarishni kengaytirish foydali bo'lib boradi.
Natijada yuqori narx bozorga ko'proq mahsulot chiqarilishiga olib keladi. Bu taklif tomonining asosiy qonuniyati hisoblanadi.
Muvozanat narxi qanday topiladi
Xaridorlar sotib olishga tayyor miqdor bilan sotuvchilar taklif qilishga tayyor miqdor tenglashgan nuqtada muvozanat narxi yuzaga keladi. Bu darajada bozorda ortiqcha zaxira ham, taqchillik ham kuzatilmaydi. Aynan shu nuqta bozorning tabiiy holati sifatida qaraladi.
Muvozanat bir marta o'rnatilib qolmaydi, sharoit o'zgargani sari u ham siljib turadi. Shuning uchun narx doimiy harakatda bo'ladi.
Ortiqcha zaxira va taqchillik signallari
Narx muvozanatdan yuqori bo'lsa, sotilmagan mahsulot to'planib qoladi va sotuvchilar uni pasaytirishga majbur bo'ladi. Narx juda past bo'lsa, mahsulot tez tugaydi va xohlovchilarning bir qismi quruq qoladi. Har ikki holat ham narxni muvozanat tomon qaytaradi.
Demak, zaxira va taqchillik xato emas, balki tuzatuvchi signal vazifasini bajaradi. Bozor shu tarzda o'zini o'zi rostlab boradi.
Narx orqali resurslarning taqsimlanishi
Biror mahsulotga ehtiyoj kuchayib narxi ko'tarilsa, ishlab chiqaruvchilar mablag' va mehnatni o'sha yo'nalishga yo'naltiradi. Qiziqish susaygan sohada esa narx pasayadi va resurslar asta-sekin boshqa tarmoqqa oqib o'tadi. Bu jarayon markaziy buyruqsiz, ishtirokchilarning mustaqil qarori orqali kechadi.
Shu ma'noda narx iqtisodiyotda resurslarni taqsimlovchi asosiy mexanizm hisoblanadi. Uning erkin harakati bozorning ishlashi uchun shart sanaladi.