Me'morchilik san'at turi sifatida
Me'morchilik avvalo amaliy vazifani bajaradi, ammo ko'rinishi bilan ham ta'sir qiladi va shu ikki talab uyg'unligi uni san'atga aylantiradi. Material, fazo va mutanosiblik uning vositalari.
Me'morchilikning ikki tabiati
Me'morchilik boshqa san'at turlaridan farqli o'laroq, avvalo amaliy vazifani bajaradi. Bino odamni himoya qilishi, qulay bo'lishi va mustahkam turishi kerak, ammo shu bilan birga u ko'rinishi orqali ham ta'sir qiladi. Aynan shu ikki talabning uyg'unligi me'morchilikni san'atga aylantiradi.
Foydali narsani go'zal qilish bu sohaning asosiy vazifasi hisoblanadi. Faqat bittasiga e'tibor berilsa, natija yarim qoladi. Muvozanat esa har bir loyihada qaytadan izlanadi.
Qurilish materialining tili
Har bir material o'z imkoniyati va chegarasini me'morga diktovka qiladi. Tosh og'ir va bardoshli, yog'och yengil va issiq, pishiq g'isht esa takrorlanuvchi ritm hosil qilishga qulay. Shaklning ko'p jihati aynan shu jismoniy xususiyatdan kelib chiqadi.
Mahalliy xomashyoga tayanish an'anaviy me'morchilikning tabiiy xususiyati bo'lgan. Shu bois turli mintaqada bino ko'rinishi ham har xil.
Fazo va hajmni tashkil etish
Me'morchilikning asl mavzusi devor emas, devorlar orasidagi fazodir. Xonaning balandligi, kengligi va yorug'lik tushish yo'li odamning kayfiyatiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shu sababli reja tuzish bezakdan oldin turadi.
O'tish yo'llari va ochiq hovlilar ham fazoviy kompozitsiyaning bir qismi sanaladi. Ular bino ichida harakat tartibini belgilaydi. Yo'l qulay bo'lsa, fazo tushunarli seziladi.
Mutanosiblik va ritm
Binoning ta'sirchanligi ko'pincha qismlar o'rtasidagi nisbatga bog'liq bo'ladi. Ustunlar oralig'i, ravoqlar takrori va darcha o'lchami birgalikda ko'zga ko'rinmas tartib hosil qiladi. Bu tartib buzilsa, ko'rinish bezaksiz ham noqulay seziladi.
Takrorlanuvchi element ritm yaratadi va katta hajmni idrok etishni yengillashtiradi. Ritmning o'zgarishi esa muhim qismni ko'zga tashlanadigan qilib ta'kidlaydi.
Bezak va me'moriy yuza
Me'moriy bezak mustaqil yashamaydi, u yuzaning tuzilishini ta'kidlash uchun qo'llanadi. Sharq an'anasida bezak ko'pincha kirish qismi va ichki yuzalarda jamlanadi, qolgan devorlar sokin qoldiriladi. Shu qarama-qarshilik bezakni yanada ko'zga tashlanadigan qiladi.
Bezakning o'lchovi haddan oshsa, u shaklni yashirib qo'yish xavfi tug'iladi. Shuning uchun me'mor uni tejab ishlatadi.
Me'moriy merosni qadrlash
Qadimiy binolar o'z davrining texnik bilimi va estetik qarashini saqlab qolgan manba hisoblanadi. Ularni kuzatish orqali material bilan ishlash usullari va fazo tashkil etish tamoyillarini o'rganish mumkin. Saqlash ishlari ehtiyotkorlik va maxsus bilimni talab etadi.
Merosni asrash uni faqat ko'rish emas, tuzilishini tushunish bilan ham chambarchas bog'liq.