Musiqa san'atining ifoda vositalari
Ohang nafas olishga o'xshash bo'laklarga bo'linadi va shu tuzilish uni eslab qolishni osonlashtiradi. Ritm, lad, garmoniya, tembr hamda dinamika qolgan ifoda vositalari sanaladi.
Ohang va musiqiy fikr
Ohang bir ovozda ketma-ket yangraydigan tovushlar zanjiri bo'lib, u musiqiy asarning eng yodda qoladigan qismi hisoblanadi. Uning yo'nalishi, ko'tarilish va tushishlari, sakrash yoki bosqichma-bosqich harakati ifodani belgilaydi. Keng sakrashlar ko'tarinki kayfiyat, tor harakat esa xotirjamlik hissini beradi.
Ohang odatda nafas olishga o'xshash bo'laklarga bo'linadi va shu tuzilish uni tabiiy qilib eshittiradi. Aynan shu bo'linish tinglovchiga kuyni oson eslab qolish imkonini beradi.
Ritm va o'lchov
Ritm tovushlarning cho'zilish hamda qisqarish tartibi bo'lib, u musiqaga harakat kuchini beradi. O'lchov esa kuchli va kuchsiz zarblarning muntazam almashinuvini tartibga soladi. Ohangsiz ham ritm o'zicha ifodali bo'la oladi, buni zarbli sozlar ijrosi ko'rsatadi.
Ritmning kutilmagan siljishi tinglovchi diqqatini uyg'otadi va musiqaga jonlilik qo'shadi. Raqs bilan bog'liq kuylarda esa ritm eng asosiy vosita bo'lib qoladi.
Lad va garmoniya
Lad tovushlarning o'zaro bo'ysunish tartibi bo'lib, u kuyning umumiy tuyg'usini belgilaydi. Bir lad yorug' va ochiq, boshqasi to'q hamda o'ychan eshitiladi. Garmoniya esa bir vaqtda yangraydigan tovushlar birikmasi bo'lib, ohangga tayanch va rang beradi.
Keskin birikmalarning yumshoq birikmalarga o'tishi musiqada zo'riqish va yechim hissini yaratadi. Shu almashinuv asarning ichki harakatini yuzaga keltiradi.
Tembr va tovush bo'yog'i
Tembr tovushning o'ziga xos rangi bo'lib, aynan u turli sozlarni bir xil balandlikda ham ajratib turadi. Cholg'uning tuzilishi va tovush hosil qilish usuli tembrni belgilaydi. Bir xil ohang turli sozda ijro etilganda mutlaqo boshqacha taassurot qoldiradi.
Tembrlarni birlashtirish orqali bastakor boy va ko'p qatlamli tovush olamini quradi. Inson ovozi ham alohida tembr sifatida qaraladi.
Sur'at va uning o'zgarishi
Sur'at musiqaning tezligi bo'lib, u asarning umumiy kayfiyatiga bevosita ta'sir qiladi. Sekin sur'at o'ychanlik va tantanavorlik, tez sur'at esa quvonch yoki shoshqinlik hissini uyg'otadi. Bir asar ichida sur'atning o'zgarishi qarama-qarshilik yaratadi.
Asta tezlashuv yoki sekinlashuv ko'pincha eng ta'sirchan o'tish vositasi sifatida ishlatiladi. Sur'at tanlovi ijrochining talqiniga ham bog'liq bo'ladi.
Dinamika va shtrixlar
Dinamika tovushning kuchi bilan bog'liq bo'lib, sekin va baland yangrash orasidagi farq ifodani sezilarli kuchaytiradi. Bosqichma-bosqich kuchayish keskinlikni oshiradi, to'satdan pasayish esa diqqatni jamlaydi. Shtrix esa tovushlarning bog'liq yoki uzuq ijro etilishini bildiradi.
Bir xil kuchda yangragan musiqa tez orada zerikarli tuyuladi, shuning uchun dinamika doimo o'zgarib turadi. Barcha vositalar birgalikda yagona musiqiy obrazni shakllantiradi.