Resurslar cheklanganligi muammosi
Ehtiyojlar cheksiz, ularni qondiruvchi vositalar esa chekli. Shu oddiy qarama qarshilik iqtisodiyot fanining asosiy savolini va tanlov tushunchasini keltirib chiqaradi.
Ehtiyoj va imkoniyat o'rtasidagi tafovut
Insonning ehtiyojlari doimiy ravishda kengayib boradi, ularni qondirish uchun mavjud vositalar esa har qanday paytda chekli miqdorda bo'ladi. Bu tafovut vaqtinchalik nuqson emas, xo'jalik hayotining doimiy sharoiti hisoblanadi. Aynan shu sharoit iqtisodiy tahlilni zarur qiladi.
Agar hamma narsa cheksiz bo'lganida, taqsimlash va tanlov haqidagi savollar umuman tug'ilmagan bo'lardi. Aynan shu sababli cheklanganlik iqtisodiyot fanining boshlang'ich nuqtasi sifatida qaraladi.
Noyoblik tushunchasining mohiyati
Noyoblik moddiy kamchilikni emas, ehtiyojga nisbatan yetishmovchilikni bildiradi. Juda ko'p miqdorda mavjud resurs ham unga bo'lgan talab undan yuqori bo'lsa noyob hisoblanadi. Aksincha, hech kimga kerak bo'lmagan mo'l narsa iqtisodiy ma'noda noyob emas.
Shu sababli noyoblik doimo talab bilan birga o'lchanadi, mutlaq hajm bilan emas.
Tanlov va muqobil qiymat
Resurs chekli bo'lgani uchun uni bir maqsadga yo'naltirish boshqa maqsaddan voz kechishni anglatadi. Voz kechilgan eng qimmatli imkoniyat muqobil qiymat deb ataladi. Bu tushuncha har qanday qarorning haqiqiy narxini pul xarajatidan kengroq ko'rsatadi.
Vaqt, mehnat va e'tibor ham xuddi mablag' kabi muqobil qiymatga ega resurslar hisoblanadi. Voz kechilgan imkoniyat ko'rinmagani uchun u ko'pincha hisobga olinmay qoladi.
Ishlab chiqarish imkoniyatlari chegarasi
Mavjud resurs va texnologiya bilan erishish mumkin bo'lgan eng yuqori natijalar to'plami imkoniyatlar chegarasini hosil qiladi. Chegarada turgan xo'jalik bir mahsulot ishlab chiqarishni oshirish uchun boshqasini kamaytirishga majbur bo'ladi. Chegaradan ichkarida turish esa resursning to'liq ishlatilmayotganini bildiradi.
Bu tasavvur cheklanganlik va tanlov o'rtasidagi bog'liqlikni sodda shaklda ifodalaydi.
Taqsimlash mexanizmlari
Chekli resursni kimga va nimaga yo'naltirish savoliga turli mexanizmlar javob beradi. Bozorda bu vazifani asosan narx bajaradi: narx o'zgarishi resursni ko'proq qadrlanadigan yo'nalishga siljitadi. Boshqa hollarda navbat, taqsimot me'yori yoki jamoaviy qaror ham qo'llanadi.
Har bir mexanizmning tezligi, adolat haqidagi natijasi va boshqaruv xarajati bir xil bo'lmaydi.
Texnologiya va chegaraning siljishi
Cheklanganlik yo'qolmaydi, lekin uning darajasi o'zgarishi mumkin. Yangi bilim va texnologiya bir xil resursdan ko'proq natija olishga imkon berib, imkoniyatlar chegarasini kengaytiradi. Malaka oshishi va tashkiliy takomillashuv ham shunday ta'sir ko'rsatadi.
Ammo kengaygan imkoniyat ortidan yangi ehtiyojlar paydo bo'ladi va tanlov zarurati saqlanib qoladi. Shu ma'noda taraqqiyot cheklanganlikni bekor qilmaydi, faqat uning shaklini o'zgartiradi.