Bozor iqtisodiyotining asosiy belgilari
Bozor iqtisodiyoti bir necha o'zaro bog'liq tamoyil ustiga quriladi. Maqolada mulk erkinligi, erkin narx, tadbirkorlik tashabbusi va javobgarlik masalalari ko'rib chiqiladi.
Mulkchilik erkinligi
Bozor iqtisodiyotining tayanch belgilaridan biri β resurslarga xususiy egalik qilish imkoniyati hisoblanadi. Inson yoki tashkilot o'ziga tegishli mablag', bino va uskunani qanday ishlatishni mustaqil hal qiladi. Shu erkinlik uni natijaga qiziqtiradi va mulkka ehtiyotkorona munosabatda bo'lishga undaydi.
Mulk huquqi ishonchli himoyalanmasa, uzoq muddatli qarorlar qabul qilish qiyinlashadi. Shuning uchun bu belgi qolganlarining asosi sanaladi.
Erkin narx tizimi
Bu tizimda narx markazdan tayinlanmaydi, u xaridor va sotuvchi qarorlari to'qnashuvidan kelib chiqadi. Narxning erkin harakati qaysi mahsulot yetishmayotgani va qayerga ko'proq kuch sarflash kerakligini ko'rsatib beradi. Shu ma'noda u iqtisodiyotning axborot tizimi vazifasini bajaradi.
Narx sun'iy ushlab turilganda bu signal buziladi. Natijada resurslar noto'g'ri yo'nalishga oqib ketishi mumkin.
Tadbirkorlik tashabbusi
Bozor iqtisodiyotida yangi ish boshlash qarori ko'rsatma bilan emas, tashabbus bilan qabul qilinadi. Tadbirkor qoplanmagan ehtiyojni sezadi, uni qondirish uchun resurslarni birlashtiradi va natijaga o'zi javob beradi. Aynan shu izlanish bozorga yangi mahsulot va xizmatlarni olib kiradi.
Tashabbus uchun muhit qanchalik ochiq bo'lsa, iqtisodiyot shunchalik xilma-xil bo'ladi. Bu esa umumiy barqarorlikni oshiradi.
Raqobat muhiti
Ko'p sonli mustaqil ishtirokchining mavjudligi bozorni tirik ushlab turadi. Ular o'rtasidagi kurash narxni asossiz ko'tarishga yo'l qo'ymaydi va sifatni oshirishga majbur qiladi. Raqobatsiz bozor tashqi jihatdan bozorga o'xshasa ham, ichki mexanizmi ishlamaydi.
Shu sababli ochiq kirish imkoniyati muhim shart hisoblanadi. Uni saqlash bozorning o'zini o'zi rostlashiga xizmat qiladi.
Davlatning belgilangan roli
Bozor iqtisodiyotida davlat asosiy ishlab chiqaruvchi emas, balki qoidalarni belgilovchi va ularning bajarilishini kuzatuvchi tomon sifatida ishtirok etadi. U shartnomalarning bajarilishini ta'minlaydi, mulkni himoya qiladi va halol raqobat qoidalarini saqlaydi. Bozor o'zi hal qila olmaydigan masalalarda esa qo'shimcha vazifani zimmasiga oladi.
Bu rolning chegarasi har bir iqtisodiyotda turlicha belgilanadi. Umumiy tamoyil esa aralashuvning asosli bo'lishi hisoblanadi.
Xavf va javobgarlikning birligi
Erkinlik doim javobgarlik bilan birga keladi. Qaror qabul qilgan tomon undan keladigan foydani ham, yuzaga chiqadigan zararni ham o'z zimmasiga oladi. Aynan shu bog'liqlik qarorlarni o'ylab qabul qilishga undaydi.
Zarar boshqa tomonga o'tkazib yuborilsa, tizimning rag'batlantiruvchi kuchi yo'qoladi va ehtiyotsiz qarorlar ko'payadi. Shuning uchun javobgarlik bozor iqtisodiyotining ajralmas belgisi sanaladi.