Mehnat bozori qanday ishlaydi
Mehnat bozorida ish kuchini taklif qiluvchilar bilan xodimga ehtiyoj sezuvchilar uchrashadi. Bu bozor ishtirokchilari, talab va taklif mexanizmi hamda iqtisodiyotga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Mehnat bozorining ishtirokchilari
Mehnat bozori β ish kuchini taklif qiluvchilar bilan unga ehtiyoj sezuvchilar uchrashadigan maydon hisoblanadi. Bir tomonda o'z bilimi, vaqti va mahoratini taklif qiladigan insonlar, ikkinchi tomonda esa ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish uchun xodim izlayotgan tashkilotlar turadi. Ular o'rtasidagi kelishuv odatda mehnat shartnomasi shaklida rasmiylashtiriladi.
Bu bozorda almashinadigan narsa oddiy buyum emas, balki insonning ma'lum vaqt davomidagi mehnati sanaladi. Shu sababli u boshqa bozorlardan sezilarli darajada farq qiladi.
Ish kuchiga talab qanday paydo bo'ladi
Ish beruvchining xodimga bo'lgan ehtiyoji uning mahsulotiga bo'lgan talabdan kelib chiqadi. Iste'molchilar biror tovar yoki xizmatni ko'proq sotib olsa, uni ishlab chiqarish kengayadi va qo'shimcha xodim zarur bo'lib qoladi. Aksincha, mahsulotga qiziqish susaysa, bo'sh ish o'rinlari soni ham qisqaradi.
Demak, mehnatga bo'lgan talab bevosita emas, balki mahsulot bozori orqali shakllanadigan hosila talab hisoblanadi. Bu bog'liqlik mehnat bozorining sezgirligini oshiradi.
Ish kuchi taklifi va uning omillari
Taklif tomonini mehnat qilishga tayyor bo'lgan aholi tashkil etadi. Uning hajmiga aholi soni, yosh tarkibi, ta'lim darajasi va odamlarning ish bilan bo'sh vaqt o'rtasidagi tanlovi ta'sir ko'rsatadi. Taklif etilayotgan sharoit qulay bo'lsa, ishga kirishga tayyor insonlar soni ortadi.
Ba'zi kasblarda tayyorgarlik uzoq vaqt talab qilgani uchun taklif paydo bo'lgan ehtiyojga darhol javob bera olmaydi. Bu esa vaqtinchalik nomutanosiblik keltirib chiqaradi.
Malaka va tajribaning o'rni
Xodimlar bir-birini to'liq almashtira olmaydi, chunki har bir ish o'ziga xos bilim va ko'nikma talab qiladi. Malaka oshgani sari insonning mehnat unumdorligi ortadi va u yaratayotgan qiymat ham kattalashadi. Shu bois ta'lim hamda kasbiy tayyorgarlik mehnat bozoridagi o'rinni belgilovchi asosiy omillardan biri sanaladi.
Tajriba esa nazariy bilimni amaliyotga ko'chirish qobiliyatini mustahkamlaydi. Aynan shu qobiliyat xodimning qadrini oshiradi.
Ishsizlik va uning ko'rinishlari
Talab bilan taklif mos kelmagan paytda ishsizlik yuzaga keladi. Ba'zan u vaqtinchalik bo'lib, inson bir ishdan ikkinchisiga o'tayotgan oraliqda kuzatiladi. Ba'zan esa iqtisodiyot tarkibi o'zgarib, eski kasblarga ehtiyoj yo'qolgani uchun ancha uzoq davom etadi.
Mavsumiy ishlarda bandlikning yil davomida o'zgarib turishi ham alohida ko'rinish hisoblanadi. Bunday holat odatda oldindan kutiladigan tabiiy jarayon sifatida qaraladi.
Mehnat bozorining umumiy iqtisodiyotga ta'siri
Bandlik darajasi aholi daromadini, daromad esa iste'mol hajmini belgilaydi. Ko'p inson ish bilan ta'minlangan davrda tovar va xizmatlarga talab kengayadi, bu esa ishlab chiqarishni yana rag'batlantiradi. Aksincha holatda iqtisodiy faollik sezilarli darajada susayadi.
Shu sababli mehnat bozoridagi holat butun iqtisodiyot salomatligini baholashda muhim ko'rsatkichlardan biri sifatida qaraladi. Uni kuzatish orqali umumiy tendensiyalarni tushunish osonlashadi.