Iqtisodiy tsikllar va ularning bosqichlari
Xo'jalik faolligi tekis emas, to'lqinsimon harakatlanadi va bosqichlar ma'lum ketma-ketlikda takrorlanadi. Tsiklning har bir bosqichi va ularning almashinuvi ko'rib chiqiladi.
Takroriylik tushunchasi
Iqtisodiy tsikl deganda xo'jalik faolligining ko'tarilish va pasayish bosqichlari ma'lum ketma-ketlikda almashinib turishi tushuniladi. Asosiy e'tibor bitta voqeaga emas, aynan bosqichlarning takrorlanuvchi tartibiga qaratiladi. Har bir tsikl o'ziga xos, lekin umumiy tuzilma o'xshash bo'lib qoladi.
Shu takroriylik tufayli tsikl alohida hodisa emas, xo'jalik harakatining shakli sifatida o'rganiladi. Bosqichlarni ajratish esa joriy holatni umumiy harakat ichida joylashtirishga yordam beradi.
Jonlanish va o'sish bosqichi
O'sish bosqichida ishlab chiqarish hajmi kengayadi, bandlik ortadi va daromadlar ko'tariladi. Korxonalar quvvatni oshirishga kirishadi, kredit talabi va investitsiya faolligi jadallashadi. Kutilmalar ijobiy bo'lgani sababli qarorlar ham dadilroq qabul qilinadi.
Bu bosqich odatda tsiklning eng uzun qismi hisoblanadi. Uning davomida yangi quvvat va ish o'rinlari asosiy qismi shakllanadi.
Cho'qqi holati
Cho'qqi bosqichida faollik eng yuqori nuqtaga chiqadi va resurslar deyarli to'liq band bo'ladi. Ishchi kuchi va xomashyoga bo'lgan talab kuchayib, xarajat bosimi seziladi. O'sish sur'ati sekinlashsa ham, tashqi manzara hali qulay bo'lib ko'rinaveradi.
Aynan shu nuqtada tsiklning yo'nalishi asta o'zgara boshlaydi. Cho'qqi ko'pincha o'tib ketilgach, orqaga qarab aniqlanadi.
Pasayish bosqichi
Pasayish davrida talab qisqaradi, ishlab chiqarish hajmi kamayadi va bandlik susayadi. Korxonalar yangi loyihalarni kechiktiradi, zaxiralarni kamaytiradi va xarajatni qisqartiradi. Ehtiyotkorlik kuchaygani sababli qarorlar sekinlashadi.
Bu bosqich chuqurligi va davomiyligi bo'yicha tsikldan tsiklga sezilarli farq qiladi. Uning kechishi alohida mavzu bo'lsa-da, tsikl doirasida u shunchaki navbatdagi bosqich hisoblanadi.
Tub nuqta va tiklanish
Tub nuqtada pasayish to'xtaydi va faollik eng quyi darajada barqarorlashadi. Keyin ortiqcha zaxira tugab, eskirgan quvvat yangilanish talab qila boshlagach, faollik yana ko'tarilishga o'tadi. Shu tarzda ketma-ketlik yopiladi va yangi tsikl boshlanadi.
Tiklanishning boshlanishi ko'pincha faqat orqaga qarab tahlil qilganda aniq ajratiladi. Yangi tsikl avvalgisining takrori emas, chunki texnologiya va tuzilma o'zgargan bo'ladi.
Davomiylik va bosqichlarning notekisligi
Tsikllar bir xil uzunlikda emas va bosqichlar tengdan taqsimlanmaydi. Iqtisodiy adabiyotda turli davomiylikdagi to'lqinlar ajratiladi: qisqa muddatli zaxira tebranishlaridan tortib, texnologik yangilanish bilan bog'liq uzoq to'lqinlargacha. Ular bir vaqtda ta'sir qilgani uchun amaldagi manzara murakkab ko'rinadi.
Shuning uchun tsikl tahlili aniq muddat belgilashga emas, bosqichlar mantiqini tushunishga qaratiladi. Ketma-ketlik saqlansa ham, uning tezligi oldindan belgilangan emas.