Norasmiy iqtisodiyot va uning zararlari
Norasmiy iqtisodiyot rasmiy hisobdan tashqarida yuritiladigan xo'jalik faoliyatini anglatadi. Uning sabablari va byudjet, ishchilar hamda raqobatga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Tushunchaning mazmuni
Norasmiy iqtisodiyot deganda qonunga zid bo'lmagan, ammo rasmiy ro'yxat va hisobdan tashqarida yuritiladigan xo'jalik faoliyati tushuniladi. Bunda mahsulot ishlab chiqariladi va xizmat ko'rsatiladi, lekin bu jarayon statistikada aks etmaydi. Shu sababli u yashirin faoliyat sifatida ham tavsiflanadi.
Uning hajmini aniq o'lchash qiyin, chunki tabiati bo'yicha qayd etilmaydi. Baholashlar bilvosita usullar asosida amalga oshiriladi.
Yuzaga kelish sabablari
Asosiy sabablardan biri rasmiy faoliyat bilan bog'liq xarajat va ma'muriy talablarning og'irligi hisoblanadi. Ro'yxatdan o'tish murakkab bo'lsa, kichik ishtirokchilar undan chetlanishga moyil bo'ladi. Ish o'rinlarining yetishmasligi ham odamlarni norasmiy bandlikka undaydi.
Nazorat mexanizmlarining zaifligi bu jarayonni osonlashtiradi. Natijada yashirin faoliyat barqaror shaklga kirib qoladi.
Byudjet daromadlariga ta'siri
Hisobdan tashqaridagi faoliyat soliq bazasidan chiqib ketadi va davlat daromadlarini kamaytiradi. Bu esa ta'lim, sog'liqni saqlash va infratuzilma kabi umumiy xarajatlarni moliyalashtirish imkonini toraytiradi. Yuk esa rasmiy sektorda ishlayotganlar zimmasiga ko'proq tushadi.
Shu tariqa adolatsiz taqsimot yuzaga keladi. Qonunga rioya qiluvchi ishtirokchilar nisbatan noqulay holatga tushadi.
Ishchilarning himoyasizligi
Norasmiy bandlikda mehnat shartnomasi rasmiylashtirilmaydi va bu ishchini huquqiy himoyadan mahrum qiladi. Ish vaqti, mehnat sharoiti va haq to'lash bo'yicha kafolat bo'lmaydi. Nizo yuzaga kelganda o'z huquqini himoya qilish deyarli imkonsiz bo'ladi.
Bundan tashqari, ijtimoiy ta'minot tizimida ish staji hisobga olinmaydi. Bu uzoq muddatli oqibatlarga olib keladi.
Raqobatning buzilishi
Rasmiy ro'yxatdan o'tgan korxona soliq va boshqa majburiyatlarni bajaradi, norasmiy ishtirokchi esa bulardan xoli bo'ladi. Natijada ikkinchisining xarajati sun'iy ravishda past bo'lib chiqadi va bozorda teng bo'lmagan sharoit yuzaga keladi. Bu holat halol raqobat tamoyilini buzadi.
Uzoq davom etsa, rasmiy sektorning kengayishiga to'sqinlik qiladi. Ba'zi korxonalar raqobatga dosh berolmay qisqarishi mumkin.
Rasmiylashtirishga undovchi omillar
Norasmiy faoliyatni kamaytirishning umumiy yo'li ro'yxatdan o'tishni soddalashtirish va uning foydasini oshirishdan iborat deb qaraladi. Rasmiy maqomga ega ishtirokchi kredit, sug'urta va yirik buyurtmalarga kirish imkoniga ega bo'ladi. Bu imkoniyatlar rag'bat vazifasini bajaradi va rasmiylashtirishni majburiyat emas, balki foydali qadamga aylantiradi.
Nazoratni kuchaytirish esa faqat qo'shimcha chora sifatida qaraladi, chunki yolg'iz o'zi sabablarni bartaraf etmaydi. Ikki yondashuvning birgalikda qo'llanishi samaraliroq deb hisoblanadi va bu masala iqtisodiy siyosatning doimiy mavzularidan biri bo'lib qoladi.