Monopoliya va uning oqibatlari
Bozorda yagona sotuvchi hukmron bo'lganda muvozanat buziladi. Maqolada monopoliyaning yuzaga kelish sabablari, narx va sifatga ta'siri hamda uni cheklash yondashuvlari tushuntiriladi.
Monopoliya qanday holatni bildiradi
Monopoliya β biror tovar yoki xizmatni bozorga asosan yagona ishtirokchi yetkazib beradigan holat hisoblanadi. Bunday sharoitda xaridor uchun muqobil taklif deyarli qolmaydi va u mavjud shartlarni qabul qilishga majbur bo'ladi. Sotuvchi esa raqobat bosimini his qilmaydi.
Shu sababli monopoliya bozor mexanizmining tabiiy ishlashini cheklaydi. Uning oqibatlari asta-sekin sezila boshlaydi.
Yuzaga kelish sabablari
Monopoliya turli yo'llar bilan shakllanishi mumkin. Ba'zan u noyob resursga egalik qilish natijasida, ba'zan tarmoqqa kirish uchun juda katta boshlang'ich sarmoya talab qilinishi sababli paydo bo'ladi. Ayrim hollarda esa qonuniy cheklovlar yangi ishtirokchilar uchun yo'lni yopib qo'yadi.
Tarmoq tabiati shunday bo'lgan sohalar ham mavjud, ularda bir necha tarmoq qurish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas. Bunday holat alohida yondashuvni talab qiladi.
Narx ustidan nazorat
Yagona sotuvchi narxni bozor muvozanatiga qarab emas, o'z manfaatiga qarab belgilash imkoniga ega bo'ladi. U taklif hajmini cheklab, shu orqali narxni yuqori darajada ushlab turishi mumkin. Xaridor esa boshqa manba topa olmagani uchun shu shartga rozi bo'ladi.
Natijada mahsulotga sarflanadigan mablag' aslida bo'lishi mumkin bo'lganidan ortadi. Bu iste'molchi uchun bevosita yo'qotish sanaladi.
Sifat va yangilikka ta'siri
Raqobat bo'lmagan joyda mahsulotni yaxshilashga turtki ham zaiflashadi. Xaridor ketib qolmasligiga ishonch sotuvchini mavjud holat bilan cheklanishga undaydi. Shu bois monopol bozorlarda yangilanish odatda sekin kechadi.
Xizmat ko'rsatish darajasi ham shu mantiqqa bo'ysunadi. Murojaatga e'tibor kamayadi, chunki uning oqibati sezilmaydi.
Boshqa ishtirokchilar uchun oqibat
Monopol holat faqat iste'molchiga emas, bozorning boshqa qatlamlariga ham ta'sir qiladi. Yangi tadbirkorlar kira olmaydi, mavjud kichik ishtirokchilar esa hukmron tomonning shartlariga bog'lanib qoladi. Xomashyo yoki xizmat yetkazib beruvchilar ham tanlov imkoniyatidan mahrum bo'ladi.
Shu tariqa cheklov tarmoq bo'ylab tarqaladi. Umumiy iqtisodiy faollik esa pasayadi.
Monopoliyani cheklash yondashuvlari
Ko'pgina iqtisodiyotlarda bozorda hukmron mavqeni suiiste'mol qilishning oldini olish uchun maxsus qoidalar amal qiladi. Ular yangi ishtirokchilar uchun yo'lni ochiq saqlash, sun'iy to'siqlarni bartaraf etish va shartlarning oshkoraligini ta'minlashga qaratiladi. Tabiiy monopoliya sohalarida esa tariflar alohida tartibda kuzatiladi.
Bunday yondashuvlarning maqsadi ishtirokchini jazolash emas, balki bozor muvozanatini tiklash hisoblanadi. Muvozanat tiklangach, tanlov imkoniyati ham, narx ustidan tabiiy nazorat ham xaridor tomoniga qaytadi va tarmoq yana rivojlanish yo'liga tushadi.