Inflyatsiya nima va u qanday yuzaga keladi
Umumiy narx darajasining ko'tarilishi qanday paydo bo'lishi va qaysi omillar unga turtki berishi tushuntiriladi. Shuningdek uning jamg'arma va daromadga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Narxlarning umumiy o'sishi
Inflyatsiya deganda tovar va xizmatlarning umumiy narx darajasi vaqt o'tishi bilan ko'tarilishi tushuniladi. Bitta mahsulotning qimmatlashishi hali inflyatsiya emas, chunki alohida narx mavsum yoki hosil tufayli ham o'zgarishi mumkin. Inflyatsiya haqida gap ketganda iqtisodiyotdagi keng tovarlar to'plamining o'rtacha qiymati nazarda tutiladi.
Shu sababli inflyatsiya odatda ko'plab mahsulotdan tuzilgan shartli savat orqali kuzatiladi. Bu savat oddiy oilaning odatiy xaridlarini aks ettirishga harakat qiladi.
Talab tomonidan yuzaga keladigan bosim
Iqtisodiyotda pul sarflashga tayyor xaridorlar imkoniyati ishlab chiqarilgan tovar hajmidan oshib ketsa, narxlar yuqoriga siljiy boshlaydi. Sotuvchilar cheklangan mahsulotni ko'proq mablag' taklif qilganlarga beradi, natijada umumiy daraja ko'tariladi. Bunday holat ko'pincha daromadlar tez o'sgan, ishlab chiqarish esa ortidan yetishmagan davrlarda kuzatiladi.
Bu turdagi inflyatsiya talab bosimi deb ataladi va u iqtisodiyotning haddan tashqari qizishi bilan bog'lanadi.
Xarajatlar tomonidan kelib chiqadigan o'sish
Narxlar faqat talab emas, ishlab chiqarish xarajati ortgani uchun ham ko'tarilishi mumkin. Xomashyo, energiya yoki tashish qimmatlashsa, korxona qo'shimcha yukni mahsulot narxiga o'tkazadi. Bu jarayonda tovar hajmi o'smasa ham uning bahosi oshadi.
Xarajat inflyatsiyasining o'ziga xosligi shundaki, u ko'pincha ishlab chiqarish sekinlashuvi bilan bir vaqtda yuz beradi.
Muomaladagi pul hajmining kengayishi
Iqtisodiyotdagi tovar miqdori sezilarli o'zgarmagan holda muomaladagi pul hajmi tez ortsa, har bir pul birligining sotib olish qobiliyati pasayadi. Ko'p pul kam tovarni quvsa, natija narxlarning ko'tarilishi bo'ladi. Uzoq muddat davom etgan inflyatsiya ko'pincha ana shu muvozanatsizlik bilan izohlanadi.
Shu bois pul massasining o'sish sur'ati iqtisodiy siyosatda diqqat bilan kuzatiladigan ko'rsatkichlardan biri hisoblanadi.
Kutilmalarning o'zini oqlashi
Aholi va korxonalar narxlar yana ko'tariladi deb hisoblasa, ular oldindan ish haqi va tarif oshirishni talab qiladi. Bu talablar bajarilgach xarajat haqiqatan ortadi va kutilgan narx o'sishi amalga oshadi. Shunday qilib kutilma o'zini oqlaydigan aylanma hosil bo'ladi.
Bu aylanmani sindirish uchun narx barqarorligiga bo'lgan ishonchni tiklash zarur bo'ladi.
Sotib olish qobiliyatiga ta'siri
Inflyatsiya eng avvalo qat'iy daromadga ega qatlamga sezilarli ta'sir qiladi, chunki ularning daromadi narxlar ortidan yetishmaydi. Naqd shaklda saqlangan jamg'arma vaqt o'tishi bilan haqiqiy qiymatini yo'qotadi. Shu sababli iqtisodiyotda mo'tadil va oldindan taxmin qilinadigan narx dinamikasi muhim deb qaraladi.
Keskin va kutilmagan narx sakrashlari esa uzoq muddatli reja tuzishni qiyinlashtiradi.