Teatr san'ati va uning turlari
Teatrning asosiy xususiyati takrorlanmaslikda: har bir ijro faqat shu payt uchun mavjud bo'ladi. Dramatik yo'nalish so'zga, musiqiy shakllar kuyga, plastik teatr esa tana harakatiga tayanadi.
Jonli ijroning mohiyati
Teatr β sahnada, tomoshabin ko'z o'ngida jonli tarzda yaratiladigan san'at turi hisoblanadi. Uning asosiy xususiyati takrorlanmaslikda: har bir ijro faqat shu payt uchun mavjud bo'ladi va yozib olinmaydi. Shu sababli sahnadagi voqea har safar yangicha tus oladi.
Teatrda tasvir emas, balki bevosita hozir bo'lish muhim sanaladi. Aynan shu jihat uni ekran san'atlaridan ajratib turadi.
Dramatik yo'nalish
Dramatik teatr asosan so'zga va voqea rivojiga tayanadi. Unda ziddiyat qahramonlar o'rtasidagi munosabat va suhbat orqali ochiladi, harakat esa shu ziddiyatga bo'ysunadi. Tomoshabin voqeani eshitish va kuzatish orqali birgalikda tiklaydi.
Bu yo'nalishda matn asosiy tayanch bo'lib qoladi va ijro uning mantig'iga bo'ysunadi. Bezak, musiqa hamda yorug'lik esa unga xizmat qiluvchi qo'shimcha vosita sanaladi.
Musiqiy sahna shakllari
Musiqiy teatrda hikoya kuy va qo'shiq vositasida yetkaziladi. Bunda musiqa shunchaki jo'rlik emas, balki voqeani harakatga keltiruvchi asosiy kuch bo'ladi va his-tuyg'uni so'zdan ko'ra tezroq uzatadi. Ijrochidan esa bir vaqtda ovoz va sahna mahorati talab etiladi.
Musiqiy shakllar bir-biridan ovoz va suhbat nisbati bilan farqlanadi. Ba'zilarida so'z umuman qolmaydi.
Harakat va plastika teatri
Plastik teatrda asosiy ifoda vositasi tana harakati hisoblanadi. So'z minimal darajaga tushiriladi yoki butunlay olib tashlanadi, ma'no esa imo-ishora, ritm va makondagi joylashuv orqali beriladi. Bunday tomosha tilga bog'liq bo'lmagani uchun turli tomoshabinga bir xil yetib boradi.
Raqsga asoslangan shakllar ham shu doiraga kiradi. Ularda harakat o'zi hikoya vazifasini bajaradi.
Tomoshabin bilan aloqa
Teatrda zal ijroning bir qismi hisoblanadi, chunki tomoshabin javobi sahnaga bevosita ta'sir qiladi. Sukunat, kulgi yoki diqqat darajasi ijrochining ritmini sezilarli o'zgartiradi. Shu sababli bir asar turli oqshomlarda butunlay turlicha yangrashi mumkin.
Sahna va zal orasidagi masofa ham muhim omil sanaladi. U yaqinlashgani sari ta'sir kuchayadi, uzoqlashgani sari esa shartlilik ortadi.
Teatr jamoasining tuzilishi
Tomosha faqat sahnadagilar hisobiga tug'ilmaydi: unga bezakchi, yorug'lik va tovush ustalari, kiyim tayyorlovchilar ham hissa qo'shadi. Ularning ishi ko'rinmasa ham, ijro sifatini bevosita belgilaydi. Umumiy g'oyani esa sahnalashtiruvchi birlashtiradi.
Har bir bo'linma o'z vazifasini aniq bilishi va umumiy jadvalga rioya qilishi lozim. Shundagina alohida qismlar qo'shilib, yaxlit tomosha yuzaga keladi.