Gilamdo'zlik san'ati haqida
Gilam asos iplariga rangli ip tugish va har qatorni taroq bilan zichlash orqali pastdan yuqoriga o'sib boradi. Tugun zichligi naqsh aniqligini, jun tolasi esa bardoshlilikni oldindan belgilaydi.
Jun tolasidan matogacha
Gilamdo'zlik β ip tugunlari va o'rish orqali qalin, bardoshli to'shama yaratish san'ati hisoblanadi. Asosiy xomashyo sifatida jun ishlatiladi, chunki u elastik, issiqlikni ushlab turadi va bosim ostida tez eskirmaydi. Tola avval yuviladi, taraladi va yigirilib ipga aylantiriladi.
Ipning yo'g'onligi gilamning zichligini oldindan belgilaydi. Shuning uchun yigirish bosqichi ham ijodiy qaror hisoblanadi.
Dastgoh va tugun tizimi
Ish vertikal yoki gorizontal dastgohda olib boriladi, unga asos iplari tarang tortiladi. Usta shu iplarga rangli ipni tugib chiqadi, so'ng ko'ndalang ip bilan qatorni mahkamlaydi va taroq bilan zichlaydi. Har qator shu tarzda takrorlanib, gilam pastdan yuqoriga qarab o'sib boradi.
Tugunning zichligi naqsh aniqligini belgilaydi. Zich gilamda mayda tafsilot ham yaxshi ko'rinadi.
Tukli va tuksiz gilam turlari
Tugun asosidagi gilamda ip uchlari kesiladi va yumshoq tuk hosil bo'ladi. Tuksiz turlarda esa naqsh faqat o'rish hisobiga yuzaga keladi, sirt esa tekis va yupqa qoladi. Ikki tur bir xil dastgohda ishlansa ham, ko'rinishi va vazifasi bilan sezilarli farq qiladi.
Tukli gilam issiqroq va yumshoqroq bo'ladi. Tuksiz mahsulot esa yengil va oson yig'iladi.
Naqsh sxemasi va takrorlanish
Gilam naqshi qat'iy tuzilishga ega: markaziy maydon, uni o'rab turgan keng hoshiya va bir necha ingichka chegara. Markazda odatda takrorlanuvchi geometrik shakl yoki uslublashtirilgan o'simlik motivi joylashadi. Takror tasodifiy emas, u butun sirtga ritm va tartib bag'ishlaydi.
Hoshiya naqshi markazdan farq qilishi lozim. Aks holda gilam chegarasi ko'rinmay qoladi.
Bo'yoq va rang barqarorligi
An'anaviy gilamda ip tabiiy manbalardan olingan bo'yoqlar bilan bo'yaladi. Bunday ranglar vaqt o'tishi bilan asta so'nadi, ammo bir tekis so'ngani uchun gilam o'z uyg'unligini yo'qotmaydi. Bo'yoq mustahkam bo'lishi uchun ipga maxsus moddalar bilan biriktiriladi.
Bir partiyada bo'yalgan ip miqdori cheklangan bo'ladi. Shu sababli katta gilamda yengil tus farqi paydo bo'lishi mumkin.
Gilamning makonga ta'siri
Gilam xonaga nafaqat qulaylik, balki tovushni yutish va issiqlik saqlash xususiyatini ham olib keladi. Uning rangi va naqshi butun makon kayfiyatini o'zgartiradi, chunki u eng katta yaxlit sirtlardan biri hisoblanadi. Shu bois gilam tanlashda naqsh yiriklik darajasi xona o'lchamiga moslanadi.
Qo'lda to'qilgan gilam yillar davomida xizmat qiladi. Uning qiymati ham aynan shu chidamlilikda ko'rinadi.