Sulton Sanjar β saljuqiylarning so'nggi qudratli hukmdori
Sulton Sanjar qirq yildan ortiq Xurosonni boshqardi va saljuqiylar davlatining oxirgi kuchli hukmdori bo'ldi. Uning Marvdagi maqbarasi o'rta asr me'morchiligining yirik namunasi.
Hayoti
Sanjar 1086-yilda tug'ilgan va Saljuqiylar xonadoniga mansub edi.
U yoshligidan Xurosonni boshqargan, 1118-yilda esa saljuqiylar davlatining oliy sultoni bo'ldi. Poytaxti Marv shahri edi.
Sanjar 1157-yilda vafot etgan. Uning o'limi bilan saljuqiylarning Sharqdagi hokimiyati amalda tugadi.
Davlati
Sanjar davrida saljuqiylar davlati hali ham keng hududni egallardi: Xuroson, Movarounnahrning bir qismi, Eron va qo'shni o'lkalar.
Ammo bu ulkan davlatni boshqarish qiyin edi. Mahalliy hokimlar tobora mustaqil bo'lib borar, markaz esa ularni jilovlashga kuchi yetmasdi. Sanjar umrining katta qismini shu tarqoqlikka qarshi kurashda o'tkazdi.
Qatvon jangi
1141-yilda Samarqand yaqinidagi Qatvon dashtida Sanjar qoraxitoylar qo'shinidan yengildi.
Bu mag'lubiyat jiddiy oqibatga olib keldi: Movarounnahr saljuqiylar nazoratidan chiqdi va qoraxitoylar ta'siriga o'tdi. Musulmon hukmdorining sharqdan kelgan g'ayridin kuchdan yengilishi o'sha davrda katta shov-shuvga sabab bo'ldi.
Voqea Yevropaga ham yetib bordi va u yerda "Sharqdagi nasroniy shoh Presviter Ioann" haqidagi afsonaning paydo bo'lishiga turtki bergan deb hisoblanadi.
O'g'uzlar qo'zg'oloni
1153-yilda Sanjar uchun eng og'ir zarba keldi. Xurosonda ko'chib yurgan o'g'uz qabilalari soliq masalasida qo'zg'olon ko'tardi.
Sanjar ularga qarshi chiqdi va yengildi β hukmdorning o'zi asirga tushdi. U uch yil davomida o'z fuqarolarining qo'lida qamoqda saqlandi.
Bu vaqt ichida Xuroson vayron qilindi: Marv va Nishopur kabi yirik shaharlar talandi. Sanjar qochib qutulgach, davlatni tiklashga urinib ko'rdi, ammo ulgurmadi.
Maqbara
Sanjarning Marvdagi maqbarasi o'rta asr Markaziy Osiyo me'morchiligining eng yirik inshootlaridan biri.
Uning ulkan gumbazi qo'sh qavatli qilib qurilgan β bu usul keyinchalik mintaqa me'morchiligida keng tarqaldi. Bino mo'g'ul bosqinidan omon qolgan va bugungi Turkmanistonda saqlanmoqda.
Merosi
Sanjar davri saljuqiylar davlatining so'nggi kuchli pallasi hisoblanadi. Undan keyin markaziy hokimiyat parchalandi va mintaqada yangi kuch β xorazmshohlar ko'tarildi.
Uning taqdiri o'rta asr davlatchiligining zaif tomonini ko'rsatadi: eng kuchli hukmdor ham o'z ko'chmanchi fuqarolari bilan til topa olmasa, davlati bir necha yilda vayron bo'lishi mumkin edi. Bunday davlatlarda barqarorlik ko'pincha shaxsga bog'lanardi: idora tizimi hukmdorni almashtira olmasdi va markaz zaiflashishi bilanoq hamma narsa to'kila boshlardi.