G'arbiy Rim imperiyasining qulashi (476) — davr chegarasi

476-yil

476-yilda german sarkardasi Odoakr oxirgi g'arbiy imperator Romul Avgustulni taxtdan chetlatdi.

Diqqatga sazovor tafsilot: u o'zini imperator deb e'lon qilmadi. U imperator belgilarini Konstantinopolga jo'natdi va sharqiy imperatordan Italiyani boshqarish huquqini so'radi.

Ya'ni o'sha davr odamlari uchun bu imperiyaning tugashi emas edi. Ularga bu navbatdagi hokimiyat almashinuvi bo'lib ko'rindi.

Sana keyinchalik, tarixchilar tomonidan belgilangan.

Sabablar

Qulash bir kunda bo'lmadi — u asrlar davom etgan jarayon.

Tarixchilar o'nlab sabab ko'rsatadi va ular orasida bahs davom etadi.

Iqtisodiy sabablar: soliq yuki og'irlashdi, savdo pasaydi, tanga qadrsizlandi.

Harbiy sabablar: qo'shin tarkibi o'zgardi — unda german yollanma askarlari ko'paydi va ularning sadoqati shubhali edi.

Siyosiy sabablar: imperator taxti uchun doimiy kurash, hokimiyatning tez-tez almashishi.

Tashqi bosim: german qabilalarining ko'chishi kuchaydi. Ular bosqinchi emas edi — ular sharqdan kelayotgan xunnlardan qochib, imperiya hududiga o'tib olardi.

Bo'linish

Imperiya IV asr oxirida ikkiga bo'lingan edi: g'arbiy va sharqiy.

Bu boshqaruvni yengillashtirish uchun qilingan.

Natija notekis chiqdi: g'arb qismi zaifroq va kambag'alroq edi. Sharq esa boy shaharlarga va mustahkam poytaxtga ega bo'lib qoldi.

Sharqiy qism — Vizantiya — yana ming yil yashadi.

Nima o'zgardi

Qulashdan keyingi manzara oddiy emas.

Ba'zi joylarda hayot deyarli o'zgarmadi: german hukmdorlari rim ma'muriyatini saqladi, lotin tilida ish yuritdi, mahalliy aholi bilan aralashib ketdi.

Boshqa joylarda esa uzilish keskin bo'ldi: shaharlar bo'shadi, savdo to'xtadi, yozuv kamaydi.

Britaniya bunga misol: u yerda rim ta'siri deyarli izsiz yo'qoldi.

Bahs

Zamonaviy tarixnavislikda "qulash" so'zining o'zi bahsli.

Ba'zi tadqiqotchilar bu halokat emas, o'zgarish deb hisoblaydi: rim va german an'analari qorishib, yangi Yevropa shakllangan.

Boshqalar esa iqtisodiy ko'rsatkichlarga tayanadi: qazishmalar shaharlar kichraygani, sopol sifatining pasaygani, savdo tarmog'ining uzilganini ko'rsatadi. Ular buni haqiqiy tanazzul deb baholaydi.

Merosi

476-yil sanasi shartli chegara sifatida darsliklarga kirgan.

Rim merosi esa yo'qolmadi: lotin tili cherkov va ilm tili bo'lib qoldi, rim huquqi Yevropa qonunchiligining asosiga aylandi, "imperiya" g'oyasi esa asrlar davomida qayta tiklanishga urinildi — Karl Buyukdan Muqaddas Rim imperiyasigacha.