Alisher Navoiy β o'zbek adabiy tilining asoschisi
Alisher Navoiy turkiy tilda "Xamsa" yaratib, bu tilning she'riyat uchun forsdan kam emasligini isbotladi. U shoir bo'lishi bilan birga davlat arbobi va homiy ham edi.
Hayoti
Alisher Navoiy 1441-yilda Hirotda tug'ilgan. Bolalikdan Husayn Boyqaro bilan birga o'qigan β bu do'stlik uning butun hayotiga ta'sir qildi.
Boyqaro taxtga chiqqach, Navoiy davlat xizmatiga taklif qilindi va bir muddat vazir lavozimida ishladi. Keyinchalik rasmiy mansabdan chekindi, ammo saroydagi ta'siri saqlanib qoldi.
Navoiy 1501-yilda Hirotda vafot etgan.
Til uchun kurash
Navoiy davrida adabiyotning nufuzli tili fors edi. Turkiyni she'riyat uchun qo'pol va yetarsiz deb hisoblash keng tarqalgan qarash edi.
Navoiy bunga qarshi chiqdi. Uning "Muhokamat ul-lug'atayn" asari β ikki tilni qiyoslovchi tadqiqot. Unda u turkiy tilda forsda muqobili yo'q so'zlar ko'pligini misollar bilan ko'rsatadi.
Ammo asosiy dalil nazariy emas, amaliy bo'ldi: Navoiy turkiy tilda yuqori darajadagi asarlar yozib, bu tilning imkoniyatini isbotladi. U shu bilan o'zbek adabiy tiliga asos soldi.
Xamsa
Navoiyning eng yirik asari β "Xamsa", ya'ni besh doston: "Hayrat ul-abror", "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Sab'ai sayyor" va "Saddi Iskandariy".
Xamsa yozish o'sha davrda o'ziga xos sinov edi: undan oldin bu ishni Nizomiy va Xusrav Dehlaviy fors tilida bajargan. Navoiy shu an'anaga turkiy tilda javob berdi.
U syujetlarni shunchaki tarjima qilmadi β qahramonlarni qayta talqin qildi va o'z davri masalalarini ular orqali ko'tardi.
Boshqa asarlari
Navoiy qalamiga o'ttizdan ortiq asar mansub. "Lison ut-tayr" β falsafiy doston, "Majolis un-nafois" β o'z davri shoirlari haqidagi tazkira, ya'ni adabiy qomus.
U fors tilida ham yozgan va bu asarlarni "Foniy" taxallusi bilan chiqargan.
Homiylik
Navoiy o'z mablag'ini keng ijtimoiy ishlarga sarflagan: madrasa, shifoxona, karvonsaroy, ko'prik va suv inshootlari qurdirgan.
U olim, shoir, musavvir va me'morlarni qo'llab-quvvatlagan. Hirotning XV asrdagi madaniy yuksalishi ko'p jihatdan uning homiyligi bilan bog'liq.
Merosi
Navoiy o'zbek adabiyotining markaziy siymosi hisoblanadi. Uning nomi bilan Toshkentdagi milliy kutubxona, teatr, metro bekati va viloyat atalgan.
Uning asosiy yutug'i she'rda emas, tilda: u turkiy tilni yuqori adabiyot maqomiga ko'targan. Adabiy til shu tariqa shakllanadi: ko'p sonli asar bir me'yorni o'rnatadi va keyingi yozuvchilar shu me'yorga tayana boshlaydi.