Abulqosim Firdavsiy — "Shohnoma" muallifi

Hayoti

Abulqosim Firdavsiy 940-yil atrofida Tusda tug'ilgan. U yer egasi oilasidan bo'lgan va yoshligida moddiy tanqislik ko'rmagan.

Umrining katta qismini bitta asarga bag'ishladi. "Shohnoma" ustidagi ish o'ttiz yildan ortiq davom etgan.

Firdavsiy 1020-yil atrofida vafot etgan.

Shohnoma

"Shohnoma" — "Shohlar kitobi" degan ma'noni beradi. Asar ellik mingdan ortiq baytdan iborat va jahon adabiyotidagi eng katta dostonlardan biri hisoblanadi.

Unda Eronning afsonaviy davridan islom fathigacha bo'lgan tarixi bayon etiladi. Kitob shohlar ketma-ketligi bo'yicha qurilgan, ammo uning asosiy kuchi qahramonlar tarixida.

Rustam obrazi eng mashhuri: uning Suhrob bilan bog'liq fojiasi — ota bilmasdan o'z o'g'lini o'ldirishi — jahon adabiyotining eng ta'sirli lavhalaridan biri sanaladi.

Til masalasi

Firdavsiyning asosiy yutug'i syujetda emas, tilda.

U yashagan davrda fors tili arab tili soyasida qolgan edi: ilm, davlat ishi va adabiyot arab tilida yuritilardi. Fors tili kundalik so'zlashuv darajasiga tushib qolish xavfi ostida edi.

Firdavsiy asarini ataylab sof fors tilida yozdi — u arabcha so'zlardan iloji boricha qochdi.

Natija katta bo'ldi: "Shohnoma" fors tilining adabiy qudratini isbotladi va uni saqlab qoldi. Keyingi asrlardagi fors adabiyoti aynan shu poydevor ustida qurildi.

Mahmud G'aznaviy bilan bog'liq rivoyat

An'anaviy rivoyatga ko'ra, Firdavsiy asarini Sulton Mahmud G'aznaviyga taqdim etgan va u har bayt uchun bir tilla va'da qilgan.

Ish tugagach, sulton tilla o'rniga kumush bergan. Shoir xafa bo'lib, pulni qabul qilmagan va saroydan ketgan; keyinchalik sultonga qarshi hajviya yozgan.

Rivoyatning yana bir qismiga ko'ra, Mahmud kech pushaymon bo'lib mukofot yuborgan, ammo tuyalar shahar darvozasiga kirganda Firdavsiyning jasadi chiqarilayotgan ekan.

Tarixchilar bu hikoyaga shubha bilan qaraydi — u keyingi asrlarda shakllangan bo'lishi mumkin. Ammo u asrlar davomida takrorlanib, shoir va hokimiyat munosabatining ramziga aylangan.

Ta'siri

"Shohnoma" fors tilida so'zlashuvchi o'lkalar bilan cheklanmadi.

Asar turkiy xalqlar orasida ham keng tarqaldi, ko'plab tillarga tarjima qilindi va miniatyura san'atining eng sevimli mavzusiga aylandi. Boburiylar Hindistonida "Shohnoma" nusxalari bezatilib ko'chirilgan.

Merosi

Firdavsiy fors adabiyotining markaziy siymosi hisoblanadi.

Uning asari bir kishining mehnati butun bir tilni saqlab qolishi mumkinligining kam uchraydigan misoli sifatida qaraladi. Tusdagi maqbarasi bugungi Eronda muhim yodgorlik sanaladi.